Headless Linux sistemlerde bir sonraki açılış için çekirdek değişimi: grub-reboot ve güvenlik önlemleri

Kapsam: Ubuntu 22.04 LTS ve 24.04 LTS üzerinde SSH erişimli headless sunucularda grub-reboot ile tek seferlik çekirdek seçimi, generic, lowlatency ve HWE varyantları arasında geçiş, panic ve recordfail güvenlik yapılandırmaları.

Uzak veri merkezinde, bulut sağlayıcısında (AWS, Hetzner, DigitalOcean) veya yerel ağdaki bir kabinde monitörsüz ve klavyesiz çalışan sunuculara headless sistem denir. Bu sistemlerin yönetimi tamamen SSH veya otomasyon araçları (Ansible, Puppet) üzerinden yürütülür.

Headless bir sunucuda Linux çekirdeğini (kernel) değiştirmek yüksek risk taşır:

  • Yeni çekirdek donanım uyuşmazlığı, kernel panic veya ağ kartı (NIC) sürücü hatası nedeniyle açılışta kilitlenirse SSH servisi devreye giremez.
  • Fiziksel klavye ve ekran olmadığı için açılış esnasında GRUB menüsüne müdahale edip eski çalışan çekirdeği seçemezsiniz.
  • Sunucuya IPMI/iKVM (iDRAC, iLO) erişimi yoksa tek kurtuluş veri merkezinden fiziksel müdahale (“remote hands”) istemek veya sunucuyu kurtarma (rescue) modunda yeniden başlatmaktır.

Bu riski sıfıra indiren standart yöntem tek seferlik önyükleme (one-shot boot) mekanizmasıdır. grub-reboot aracı sayesinde GRUB’a şu talimat verilir: “Sadece bir sonraki açılışta yeni çekirdeği (lowlatency veya HWE) dene. Eğer sistem açılmazsa, kilitlenirse ya da yeniden başlatılırsa otomatik olarak önceki güvenli çekirdeğe (generic) geri dön.”

               ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
               │   Headless Sunucu: SSH üzerinden grub-reboot emri verilir│
               └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                            │
                                            ▼
               ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
               │    /boot/grub/grubenv dosyasına next_entry yazılır      │
               └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                            │ sudo reboot
                                            ▼
               ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
               │ GRUB açılır: next_entry'yi okur, HEMEN SİLER ve kaydeder│
               │         Yeni çekirdeği (örn. lowlatency) yükler         │
               └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                            │
                      ┌─────────────────────┴─────────────────────┐
                      ▼                                           ▼
          [ BAŞARILI AÇILIŞ ]                           [ BAŞARISIZ / PANIC ]
          • SSH servisi ayağa kalkar                    • panic=10 ile 10 sn sonra reboot
          • Admin uname -r ile onaylar                  • Watchdog sistemi yeniden başlatır
          • grub-set-default ile kalıcı yapılır         • next_entry silinmiş olduğundan
                                                          GRUB güvenli çekirdeğe (generic) döner!

Bu kılavuzda; grub-reboot mekanizmasının mimarisini, sunucunun kilitlenmesini önleyen kritik güvenlik sigortalarını (panic=10 ve GRUB_RECORDFAIL_TIMEOUT), generic, lowlatency ve HWE çekirdekleri arasında adım adım geçişi ve systemd-boot alternatifini ele alacağız.


1. GRUB ve grubenv mekanizmasının iç yüzü

GRUB önyükleyicisi, dosya sistemlerini genellikle salt okunur (read-only) bağlar. Ancak önyükleme tercihlerini saklayabilmek için /boot/grub/grubenv adında tam 1024 baytlık özel bir ortam dosyası kullanır. GRUB, bu dosyaya doğrudan disk blokları (blocklist) üzerinden güvenli bir şekilde yazabilir.

Sistemde iki kritik GRUB değişkeni bulunur:

  1. saved_entry: Sistemin kalıcı varsayılan çekirdeğidir. grub-set-default komutuyla ayarlanır.
  2. next_entry: Yalnızca bir sonraki açılışta çalıştırılacak geçici çekirdek girdisidir. grub-reboot komutuyla ayarlanır.

Açılış döngüsü nasıl işler?

Sistem açılırken GRUB yapılandırmasındaki (/etc/grub.d/00_header) şu mantık devreye girer:

if [ -s $prefix/grubenv ]; then
  load_env
fi
if [ "${next_entry}" ] ; then
   set default="${next_entry}"
   set next_entry=
   save_env next_entry
   set boot_once=true
else
   set default="${saved_entry}"
fi

Bu mantığın sağladığı hayati güvenlik şudur: GRUB, next_entry değişkenini okuduğu anda, henüz Linux çekirdeğini belleğe yüklemeden önce next_entry‘yi bellekten temizler ve diske kaydeder (save_env next_entry).

Yeni çekirdek yüklendiğinde bir felaket yaşanırsa (örneğin kernel panic veya elektrik kesintisi), bir sonraki yeniden başlatmada next_entry boş olacağı için GRUB otomatik olarak saved_entry‘de kayıtlı olan eski kararlı çekirdeği başlatır. Böylece sunucu erişilemez duruma düşmez.


2. Kilitlenmeye karşı güvenlik ağı (Headless Safety Checklist)

Bir sonraki açılışta yeni çekirdeği denemeden önce, sunucunuzun acil durumlarda kilitlenip kalmasını engelleyen üç güvenlik sigortasını yapılandırmanız şarttır.

2.1. Sigorta 1: Kernel panic anında otomatik yeniden başlatma (panic=10)

Bir Linux çekirdeği donanım veya sürücü hatası nedeniyle “Kernel Panic” durumuna düştüğünde, varsayılan çekirdek davranışı ekrana hata basıp sonsuza kadar beklemektir (kernel.panic = 0). Headless sunucuda bu durum sunucunun tamamen donması anlamına gelir.

Çekirdeğe panik anında 10 saniye bekledikten sonra donanımı yeniden başlatmasını söyleyin:

/etc/sysctl.d/99-panic.conf dosyasını oluşturun:

kernel.panic = 10

Ayarları etkinleştirin:

sudo sysctl --system

Çekirdeğin henüz kullanıcı alanına (sysctl) ulaşamadan paniklemesi ihtimaline karşı bu parametreyi GRUB çekirdek satırına da ekleyin (bölüm 2.3’te yapılacaktır).

2.2. Sigorta 2: GRUB recordfail sonsuz bekleme tuzağını kapatma

Ubuntu’da GRUB, bir açılışın başarısız olduğunu veya sistemin düzgün kapatılmadığını algılarsa recordfail=1 bayrağı koyar. Bu bayrak etkinleştiğinde GRUB’ın varsayılan davranışı, zaman aşımını iptal etmek (timeout = -1) ve kullanıcının klavyeden bir tuşa basmasını sonsuza kadar beklemektir!

Monitörsüz bir sunucuda bu davranış tam bir felakettir; çekirdek panik yapıp makineyi yeniden başlatsa bile GRUB menüsünde sonsuza dek asılı kalır.

Bu tuzağı engellemek için /etc/default/grub dosyasında GRUB_RECORDFAIL_TIMEOUT tanımlanmalıdır.

2.3. Sigorta 3: /etc/default/grub dosyasını yapılandırma

/etc/default/grub dosyasını düzenleyin:

sudo nano /etc/default/grub

Aşağıdaki satırları kontrol edin ve güncelleyin:

# GRUB varsayılanını grubenv içerisindeki saved_entry'den al
GRUB_DEFAULT=saved

# Normal açılışta menü bekleme süresi (saniye)
GRUB_TIMEOUT=5

# Başarısız açılış (recordfail) durumunda bekleme süresi (ASLA -1 olmamalı)
GRUB_RECORDFAIL_TIMEOUT=5

# Çekirdek komut satırına panic=10 ekle (erken çekirdek çökmelerinde 10 sn sonra reset)
GRUB_CMDLINE_LINUX_DEFAULT="console=tty1 console=ttyS0,115200 quiet splash panic=10"

Önemli Kural (GRUB_SAVEDEFAULT): grub-reboot kullanırken dosyanıza GRUB_SAVEDEFAULT=true satırını eklemeyin. Eğer bu satır eklenirse, açılan her çekirdek otomatik olarak kalıcı varsayılan yapılır; bu da grub-reboot‘un tek seferlik güvenlik korumasını boşa çıkarır.

Değişiklikleri GRUB yapılandırma dosyasına yazın:

sudo update-grub
Sourcing file `/etc/default/grub'
Generating grub configuration file ...
Found linux image: /boot/vmlinuz-6.8.0-45-generic
Found initrd image: /boot/initrd.img-6.8.0-45-generic
Found linux image: /boot/vmlinuz-6.8.0-45-lowlatency
Found initrd image: /boot/initrd.img-6.8.0-45-lowlatency
done

3. Sistemdeki çekirdeklerin ve GRUB menü girdilerinin tespiti

Sunucunuzda kurulu olan çekirdek paketlerini ve bunların GRUB içerisindeki tam adlarını bilmeniz gerekir.

3.1. Kurulu çekirdek paketlerini sorgulama

Örnek senaryomuzda sistemimizde hem standart generic, hem gecikmeye duyarlı lowlatency, hem de daha güncel bir donanım etkinleştirme (HWE) çekirdeği kurulu olsun:

dpkg -l | grep -E 'linux-image-[0-9]' | awk '{print $2, $3}'
linux-image-6.8.0-45-generic 6.8.0-45.45
linux-image-6.8.0-45-lowlatency 6.8.0-45.45
linux-image-6.11.0-17-generic 6.11.0-17.17

Şu an çalışan çekirdeği öğrenelim:

uname -rm
6.8.0-45-generic x86_64

3.2. GRUB menü hiyerarşisini listeleme

Ubuntu’da en son kurulan çekirdek dışındaki alternatif çekirdekler (lowlatency veya eski generic sürümler) genellikle Advanced options for Ubuntu alt menüsünün altına yerleştirilir.

GRUB’a hedef belirtirken iki farklı sözdizimi kullanılabilir:

  1. Menü Başlığı Yolu (Title Path): Üst Menü Başlığı>Alt Menü Başlığı (örneğin: Advanced options for Ubuntu>Ubuntu, with Linux 6.8.0-45-lowlatency)
  2. Menü Kimliği Yolu (Menuentry ID - En Güvenli): GRUB’ın dahili kimlikleri (örneğin: gnulinux-advanced-UUID>gnulinux-6.8.0-45-lowlatency-advanced-UUID)

Sistemdeki menü başlıklarını ve hiyerarşiyi listeleyen şu komutu çalıştırın:

awk -F"'" '/menuentry / {print i++ " : " $2} /submenu / {print "SUBMENU : " $2}' /boot/grub/grub.cfg
0 : Ubuntu
SUBMENU : Advanced options for Ubuntu
2 : Ubuntu, with Linux 6.11.0-17-generic
3 : Ubuntu, with Linux 6.11.0-17-generic (recovery mode)
4 : Ubuntu, with Linux 6.8.0-45-generic
5 : Ubuntu, with Linux 6.8.0-45-generic (recovery mode)
6 : Ubuntu, with Linux 6.8.0-45-lowlatency
7 : Ubuntu, with Linux 6.8.0-45-lowlatency (recovery mode)

Alt menüdeki bir çekirdeği seçmek için > ayracını kullanırız. Örneğin: "Advanced options for Ubuntu>Ubuntu, with Linux 6.8.0-45-lowlatency"


4. grub-reboot ile tek seferlik çekirdek değişimi

Şimdi adım adım çalışan standart generic çekirdekten lowlatency veya HWE çekirdeğine güvenli geçiş yapalım.

Adım 1: Hedef çekirdeği grub-reboot ile ayarla
Adım 2: grub-editenv list ile ortam dosyasını doğrula
Adım 3: sudo reboot ile sunucuyu yeniden başlat
Adım 4: SSH ile bağlan ve uname -r ile çalışan çekirdeği onayla
Adım 5: Memnunsan kalıcı yap (grub-set-default); değilsen bir sonraki reboot eski çekirdeğe döner!

4.1. Bir sonraki açılış çekirdeğini belirleme

Hedefimiz 6.8.0-45-lowlatency çekirdeği olsun:

sudo grub-reboot "Advanced options for Ubuntu>Ubuntu, with Linux 6.8.0-45-lowlatency"

Eğer HWE çekirdeğini (6.11.0-17-generic) denemek isteseydiniz komut şu şekilde olurdu:

sudo grub-reboot "Advanced options for Ubuntu>Ubuntu, with Linux 6.11.0-17-generic"

4.2. Ortam değişkenini doğrulama

Komutun diske doğru yazıldığını kontrol edin:

sudo grub-editenv list

Beklenen çıktı:

saved_entry=Advanced options for Ubuntu>Ubuntu, with Linux 6.8.0-45-generic
next_entry=Advanced options for Ubuntu>Ubuntu, with Linux 6.8.0-45-lowlatency

Burada saved_entry kalıcı varsayılanımızı, next_entry ise yalnızca bir sonraki açılışta çalıştırılacak geçici çekirdeğimizi gösterir.

4.3. Sunucuyu yeniden başlatma

Her şey hazır olduğuna göre sunucuyu yeniden başlatın:

sudo reboot

4.4. Yeni çekirdeğin doğrulama adımları

Sunucu yeniden başladığında SSH ile tekrar bağlanın ve çalışan çekirdeği kontrol edin:

uname -rmv
6.8.0-45-lowlatency #45-Ubuntu SMP PREEMPT_DYNAMIC x86_64

Zamanlayıcı ve preemption modunu doğrulayın:

grep -E 'CONFIG_PREEMPT(_VOLUNTARY|_DYNAMIC)?=|CONFIG_HZ=' /boot/config-$(uname -r)
CONFIG_PREEMPT_BUILD=y
CONFIG_PREEMPT=y
CONFIG_HZ_1000=y
CONFIG_HZ=1000

Tebrikler; sunucu başarılı bir şekilde lowlatency çekirdeği ile açılmıştır.

Tekrar grub-editenv list komutunu çalıştırırsanız next_entry alanının GRUB tarafından otomatik olarak temizlendiğini görürsünüz:

sudo grub-editenv list
saved_entry=Advanced options for Ubuntu>Ubuntu, with Linux 6.8.0-45-generic

Bu durum; sunucuyu bu aşamada tekrar yeniden başlatırsanız (sudo reboot), hiçbir ek işlem yapmanıza gerek kalmadan otomatik olarak önceki generic çekirdeğe geri döneceğini kanıtlar!


5. Değişikliği kalıcı yapma veya vazgeçme (Rollback)

5.1. Değişikliği kalıcı yapmak (grub-set-default)

Yeni çekirdeğin performansından, ağ sürücülerinden ve kararlılığından memnun kaldıysanız ve sunucunun bundan sonraki tüm açılışlarda bu çekirdekle başlamasını istiyorsanız:

sudo grub-set-default "Advanced options for Ubuntu>Ubuntu, with Linux 6.8.0-45-lowlatency"

Kontrol edin:

sudo grub-editenv list
saved_entry=Advanced options for Ubuntu>Ubuntu, with Linux 6.8.0-45-lowlatency

Artık lowlatency çekirdeği kalıcı varsayılan olmuştur.

5.2. Yeniden başlatmadan önce tek seferlik seçimi iptal etme

Eğer grub-reboot komutunu verdikten sonra henüz sunucuyu yeniden başlatmadıysanız ve fikrinizi değiştirip işlemi iptal etmek isterseniz:

sudo grub-editenv - unset next_entry

Kontrol edin:

sudo grub-editenv list
saved_entry=Advanced options for Ubuntu>Ubuntu, with Linux 6.8.0-45-generic

next_entry silindiği için bir sonraki açılış standart saved_entry ile gerçekleşecektir.


6. Alternatif ortam: systemd-boot ve bootctl set-oneshot

Bazı modern minimal bulut imajlarında, Arch Linux ve Fedora sunucularda GRUB yerine UEFI yerel önyükleyicisi olan systemd-boot kullanılır.

systemd-boot kullanan sistemlerde tek seferlik çekirdek değişimi EFI değişkenleri üzerinden çok daha zarif bir şekilde yürütülür.

6.1. Mevcut girdileri listeleme

bootctl list
type: Boot Loader Specification Type #1 (.conf)
title: Ubuntu Linux 6.8.0-45-generic
   id: ubuntu-6.8.0-45-generic.conf
source: /boot/efi//loader/entries/ubuntu-6.8.0-45-generic.conf

type: Boot Loader Specification Type #1 (.conf)
title: Ubuntu Linux 6.8.0-45-lowlatency
   id: ubuntu-6.8.0-45-lowlatency.conf
source: /boot/efi//loader/entries/ubuntu-6.8.0-45-lowlatency.conf

6.2. Tek seferlik açılış hedefi belirleme

bootctl set-oneshot komutuna ilgili girdinin id değerini verin:

sudo bootctl set-oneshot ubuntu-6.8.0-45-lowlatency.conf

Durumu kontrol edin:

bootctl status | grep -A 3 "Boot into"
Boot into: ubuntu-6.8.0-45-lowlatency.conf (one-shot)

Bu ayar UEFI NVRAM üzerindeki LoaderEntryOneShot değişkenine yazılır. Sistem yeniden başladığında systemd-boot bu girdiyi başlatır ve EFI değişkenini sıfırlar.


7. Kritik tuzaklar ve sorun giderme

7.1. Btrfs ve ZFS dosya sistemlerinde sparse file not allowed hatası

GRUB’ın Btrfs ve ZFS dosya sistemi sürücülerinde disk bloklarına yazma kısıtlaması bulunur. Eğer /boot dizini ayrı bir Ext4 bölümü yerine doğrudan Btrfs/ZFS kök dizini içindeyse:

  • Açılışta error: sparse file not allowed hatası alınabilir.
  • GRUB açılış esnasında next_entry değişkenini silemez veya save_env başarısız olur.

Çözüm: Headless sunucularda grubenv mekanizmasını güvenle kullanabilmek için /boot dizinini her zaman ayrı bir küçük (örn. 1 GB) Ext4 bölümü olarak konumlandırın.

7.2. Ağ arayüzü isimlerinin değişmesi (Predictable Network Interface Names)

Farklı bir çekirdeğe (özellikle GA’dan yeni bir HWE çekirdeğine) geçildiğinde PCI veri yolu numaralandırması veya ağ kartı sürücüsü değişebilir. Örneğin çekirdek 5.15’te enp3s0 olan ağ kartı, çekirdek 6.8’de enp4s0 veya ens3 haline gelebilir.

Eğer /etc/netplan/ yapılandırmanız sabit arayüz adına bağlıysa ağ ayağa kalkmaz ve SSH bağlantısı kesilir.

Önlem: Netplan yapılandırmasında arayüzü adı yerine MAC adresi ile eşleştirin:

network:
  version: 2
  renderer: networkd
  ethernets:
    primary-nic:
      match:
        macaddress: "52:54:00:12:34:56"
      set-name: eth0
      dhcp4: true

7.3. Donanımsal Watchdog (İleri Düzey Koruma)

Çekirdek panik yapmasa bile kullanıcı alanında bir deadlock yüzünden SSH servisi başlamazsa, sistem kilitlenmiş kalabilir. Modern sunucularda anakart üzerinde bulunan donanımsal Watchdog (IPMI watchdog, Intel TCO veya sanal ortamlarda i6300esb) hayat kurtarır.

Systemd donanım watchdog desteğini etkinleştirmek için /etc/systemd/system.conf dosyasında şu ayarı yapın:

RuntimeWatchdogSec=60s
RebootWatchdogSec=5min

Eğer işletim sistemi 60 saniye boyunca watchdog aygıtına “hayattayım” sinyali (ping) gönderemezse, anakart sunucuya donanımsal reset atar; sunucu yeniden başlar ve next_entry silinmiş olduğu için güvenli çekirdeğe döner.


8. Hızlı başvuru komut kartı

İşlem Komut
Mevcut çalışan çekirdek uname -r
Kurulu çekirdek paketleri dpkg -l \| grep linux-image
GRUB menü girdilerini listeleme awk -F"'" '/menuentry / {print i++ " : " $2} /submenu / {print "SUBMENU : " $2}' /boot/grub/grub.cfg
Sonraki açılışta lowlatency dene sudo grub-reboot "Advanced options for Ubuntu>Ubuntu, with Linux 6.8.0-45-lowlatency"
Sonraki açılışta HWE dene sudo grub-reboot "Advanced options for Ubuntu>Ubuntu, with Linux 6.11.0-17-generic"
Ortam değişkenlerini kontrol et sudo grub-editenv list
Tek seferlik seçimi iptal et sudo grub-editenv - unset next_entry
Çekirdeği kalıcı varsayılan yap sudo grub-set-default "Advanced options for Ubuntu>Ubuntu, with Linux 6.8.0-45-lowlatency"

Doğrulama ve kaynaklar

Test ortamı

Bu kılavuzdaki adımlar, grub-reboot ve grub-editenv ortam bloğu davranışları, panic=10 çekirdek parametresi ve GRUB_RECORDFAIL_TIMEOUT mekanizması Ubuntu 22.04 LTS ve Ubuntu 24.04 LTS x86_64 ortamlarında (QEMU/KVM ve fiziksel test sunucusu) Linux 6.8 generic, lowlatency ve 6.11 HWE çekirdekleri üzerinde test edilerek doğrulanmıştır.

Kaynaklar