1. Ağ Mimarisi ve Kapsülleme (Encapsulation) Prensipleri
Bilgisayar ağlarında veri iletimi katmanlı bir mimari üzerinden yürütülür. En temel iki referans model 7 katmanlı OSI Modeli ve pratik internet standardı olan 4 katmanlı TCP/IP Modelidir:
| Katman (OSI) | TCP/IP Katmanı | PDU Adı | Protokol Örnekleri | İşlevi |
|---|---|---|---|---|
| 7. Uygulama, 6. Sunum, 5. Oturum | Uygulama (Application) | Veri (Data) | DNS, HTTP, DHCP, NTP | Kullanıcı ve süreç düzeyinde veri üretimi ve sunumu. |
| 4. İletim (Transport) | İletim (Transport) | Segment / Datagram | TCP, UDP, SCTP | Uçtan uca süreçler arası güvenilir veya hızlı veri aktarımı. |
| 3. Ağ (Network) | Ağ / İnternet (Internet) | Paket / Datagram | IPv4, IPv6, ICMP, ICMPv6 | Mantıksal adresleme ve yönlendirme (routing). |
| 2. Veri Bağlantısı (Data Link) | Bağlantı (Link / Network Access) | Çerçeve (Frame) | Ethernet, ARP, 802.1Q VLAN, PPPoE | Yerel ağda fiziksel MAC adresleriyle doğrudan düğümler arası iletim. |
| 1. Fiziksel (Physical) | Bit Akışı | 1000BASE-T, Fiber Optik, Bakır Hat | Elektriksel, optik veya radyo dalgalarıyla 0 ve 1 sinyallerinin aktarımı. |
Kapsülleme (Encapsulation) Süreci
Uygulama katmanında üretilen veri alt katmanlara indikçe her katman kendi denetim bilgilerini içeren bir başlık (header) ekler. Veri bağlantı katmanında ise çerçevenin sonuna bir Frame Check Sequence (FCS / CRC-32) kuyruğu (trailer) eklenir. Alıcı cihazda ise alt katmandan yukarıya doğru başlıklar soyularak (de-encapsulation) ilgili uygulama sürecine ulaştırılır.
Ağ Bayt Sıralaması (Network Byte Order)
İnternet protokollerinde çok baytlı alanlar (16 bit portlar, 32 bit IP adresleri vb.) Big-Endian (büyük sonlu) formatında iletilir. En anlamlı sekizli (MSB) hatta ilk çıkan sekizlidir. RFC başlık şemalarında ise Bit 0 daima en sol ve en anlamlı bit (MSB) olarak çizilir.
2. Fiziksel ve Veri Bağlantı Katmanı: Ethernet Mimarisi
Yerel ağların (LAN) tartışmasız standardı olan Ethernet, fiziksel kablo üzerindeki çerçeve yapısını ve adresleme kurallarını belirler.
Ethernet II (DIX) ve IEEE 802.3
Modern internet trafiği RFC 894'te tanımlanan Ethernet II standardını kullanır. 12. ve 13. baytlardaki alan değeri ≥ 1536 (0x0600) ise bu alan bir EtherType alanıdır (0x0800 IPv4, 0x0806 ARP, 0x86DD IPv6). Değer ≤ 1500 ise IEEE 802.3 uzunluk alanıdır ve ardından LLC/SNAP başlığı gelir.
+--------------------+-------------------+--------------------+--------------------+--------------------+--------------------+--------------------+
| Preamble (Öntakı) | SFD | Hedef MAC Adresi | Kaynak MAC Adresi | EtherType | Veri Yükü (Payload)| FCS (CRC-32) |
| 7 bayt (0xAA...) | 1 bayt (0xAB) | 6 bayt (48 bit) | 6 bayt (48 bit) | 2 bayt (16 bit) | 46 - 1500 bayt | 4 bayt (32 bit) |
+--------------------+-------------------+--------------------+--------------------+--------------------+--------------------+--------------------+
MAC Adres Mimarisi ve Ayrılmış Adresler
48 bitlik MAC adresinin ilk sekizlisinin en düşük iki biti hayati öneme sahiptir: b0 (I/G) biti 0 ise Tekil (Unicast), 1 ise Çok Noktaya Yayın (Multicast/Broadcast) anlamına gelir. b1 (U/L) biti 0 ise IEEE tarafından küresel atanmış (OUI), 1 ise yerel yönetilen adrestir.
- Yayın (Broadcast):
ff:ff:ff:ff:ff:ff(tüm bitler 1). - IPv4 Multicast (RFC 1112):
01:00:5e:00:00:00–01:00:5e:7f:ff:ffaralığı. - IPv6 Multicast (RFC 2464):
33:33:xx:xx:xx:xxöneki. - Belgeleme MAC Adresleri (RFC 9542 §2.1.4):
00:00:5e:00:53:00–00:00:5e:00:53:ffaralığı.
MTU ve Minimum 64 Bayt Kuralı
Standart Ethernet çerçevesi en az 64 bayt (14 bayt başlık + 46 bayt veri + 4 bayt FCS) olmak zorundadır. Yük 46 bayttan küçükse sıfır sekizlileriyle doldurulur (padding). Standart maksimum iletim birimi (MTU) 1500 sekizlidir; Gigabit ağlarda ise 9000 bayta kadar Jumbo Frame kullanılabilir.
VLAN Etiketleme (IEEE 802.1Q) ve PPPoE (RFC 2516)
Yerel ağları mantıksal olarak izole eden 802.1Q standardı, kaynak MAC ile EtherType arasına 4 baytlık etiket ekler: TPID (0x8100) ve 16 bitlik TCI (3 bit PCP öncelik, 1 bit DEI, 12 bit VLAN ID). Genişbant ağlarda kimlik doğrulama sağlayan PPPoE (RFC 2516) ise Ethernet üzerinde PPP oturumu açarak MTU'yu 1492 bayta sınırlandırır.
3. Adres Çözümleme Protokolleri (ARP, RARP, NDP)
ARP (Address Resolution Protocol - RFC 826)
Bir ana bilgisayar yerel ağdaki bir cihazın IP adresini bildiğinde ancak hedef MAC adresini bilmediğinde ARP devreye girer. Ethernet üzerinde 28 sekizli uzunluğundadır:
| Alan | Genişlik | Örnek | Açıklama |
|---|---|---|---|
| Donanım Türü (ar$hrd) | 16 bit | 1 | Ethernet donanımı. |
| Protokol Türü (ar$pro) | 16 bit | 0x0800 | IPv4 protokolü. |
| HLN / PLN | 8 + 8 bit | 6 / 4 | Donanım (MAC) ve protokol (IPv4) adresi uzunlukları. |
| İşlem Kodu (ar$op) | 16 bit | 1 / 2 | 1: ARP İsteği (Request), 2: ARP Yanıtı (Reply). |
| Gönderen MAC / IP | 48 + 32 bit | 00:00:5e:00:53:01 / 192.0.2.1 | İsteği yapan cihazın adresleri. |
| Hedef MAC / IP | 48 + 32 bit | 00:00:00:00:00:00 / 192.0.2.2 | İstek paketinde hedef MAC sıfırdır, aranan hedef IP yazılır. |
Gratuitous ARP ve ACD (RFC 5227): Cihazın kendi IP adresi için gönderdiği istek; IP çakışmalarını tespit eder ve anahtarların MAC tablolarını günceller. Tarihsel disksiz terminaller için kullanılan RARP (RFC 903) yerini DHCP'ye bırakmıştır. IPv6 ağlarında ise ARP yerine ICMPv6 tabanlı NDP (RFC 4861) kullanılır.
4. Ağ / İnternet Katmanı Protokolleri (IPv4, IPv6, ICMP, ICMPv6)
IPv4 (Internet Protocol Version 4 - RFC 791)
IPv4 başlığı seçenek içermediğinde 20 sekizlidir. IHL alanı 32 bitlik sözcük sayısını (en az 5) belirtir. Hizmet türü (ToS) sekizlisi modern standartlarda RFC 2474 ile 6 bit DSCP (hizmet kalitesi) ve RFC 3168 ile 2 bit ECN (tıkanıklık uyarısı) olarak ikiye ayrılmıştır.
Parçalama (Fragmentation): Identification (16 bit), Flags (DF, MF) ve Fragment Offset (13 bit, 8 sekizli biriminde) alanlarıyla yönlendiriciler MTU'yu aşan paketleri parçalayabilir. DF=1 olan paketler düşürülür ve geriye ICMP Type 3 Code 4 dönülerek Path MTU Discovery (PMTUD) sağlanır.
IPv6 (Internet Protocol Version 6 - RFC 8200)
IPv6 başlığı kesinlikle sabit 40 sekizli (320 bit) uzunluğundadır. 128 bitlik kaynak ve hedef adresleri, 20 bitlik Akış Etiketi (Flow Label) ve 8 bitlik Sonraki Başlık (Next Header) alanı içerir. IPv6 başlığında yönlendirme gecikmesini önlemek için sağlama toplamı (checksum) kaldırılmıştır ve ara yönlendiricilerin parçalama yapması yasaklanmıştır.
ICMPv4 (RFC 792) ve ICMPv6 (RFC 4443)
Ağ katmanında kontrol ve teşhis iletilerini taşır. En sık kullanılan iletiler: Echo Request (Ping isteği) ve Echo Reply (Ping yanıtı), Destination Unreachable (Hedefe ulaşılamaz - Port/Ağ/Host kapalı), Time Exceeded (TTL/Hop Limit sıfırlandı - Traceroute temeli) ve ICMPv6 Packet Too Big iletisidir.
5. İletim Katmanı Protokolleri (UDP, TCP, SCTP)
UDP (User Datagram Protocol - RFC 768)
Yalnızca 8 sekizli uzunluğunda minimal bir başlık taşır: Kaynak Port (16 bit), Hedef Port (16 bit), Toplam Uzunluk (16 bit) ve Sağlama Toplamı (16 bit). Bağlantısızdır, akış denetimi yapmaz; DNS, DHCP, VoIP ve QUIC için temel iletim mekanizmasıdır.
TCP (Transmission Control Protocol - RFC 9293)
Güvenilir, sıralı ve çift yönlü bayt akışı sunar. Seçeneksiz başlık 20 sekizlidir. Sıra numarası (Sequence Number), kümülatif onay numarası (Acknowledgment Number), alıcı pencere boyutu (Window Size) ve kontrol bayrakları taşır:
- SYN: Bağlantı kurma ve sıra numaralarını senkronize etme.
- ACK: Onay alanının geçerli olduğunu bildirme (kurulumdan sonraki tüm paketlerde 1'dir).
- FIN: Göndericinin veri aktarımını sonlandırması.
- RST: Bağlantıyı anında koparma / reddetme.
- PSH: Alıcı tamponunu beklemeden veriyi uygulamaya iletme.
- CWR ve ECE (RFC 3168): Paket düşürmeden açık tıkanıklık bildirimi yönetimi.
3 Aşamalı Bağlantı Kurulumu (3-Way Handshake): SYN (Seq=X) → SYN-ACK (Seq=Y, Ack=X+1) → ACK (Seq=X+1, Ack=Y+1) akışıyla iki yönlü kanal kurulur. Kapanış ise FIN → ACK → FIN → ACK ile 4 adımda gerçekleşir.
6. Uygulama ve Ağ Yapılandırma Protokolleri (DNS, DHCPv4, DHCPv6)
DNS (Domain Name System - RFC 1035)
12 sekizli sabit başlığında Transaction ID, sorgu/yanıt bayrakları (QR, Opcode, AA, TC, RD, RA, RCODE) ve soru/kayıt sayaçlarını taşır. Ardından gelen soru bölümünde etiket uzunluklarıyla kodlanmış QNAME, QTYPE (A=1, AAAA=28, CNAME=5, MX=15 vb.) ve QCLASS (IN=1) yer alır.
DHCPv4 (RFC 2131) ve DHCPv6 (RFC 8415)
Otomatik ağ yapılandırması sunar. IPv4'te DORA (Discover → Offer → Request → Acknowledge) döngüsü UDP 67/68 portları üzerinden yürütülür ve 0x63825363 Magic Cookie sekizlileriyle başlar. IPv6'da ise SARR (Solicit → Advertise → Request → Reply) akışı UDP 546/547 portlarında multicast ile çalışır.
7. İnternet Sağlama Toplamı (Checksum) Hesaplama Algoritması
RFC 1071 Bire Tümleyen Toplamı
RFC 1071'de tarif edilen standart yöntem şudur: Korunan alanlar 16 bitlik kelimeler halinde 32 bitlik akümülatörde toplanır. Taşma bitleri (carry bits) alt 16 bite eklenir; nihai toplamın 1'e tümleyeni (tüm bitlerin tersi) alınır. Doğrulama sırasında checksum dahil tüm paket toplandığında sonuç 0x0000 çıkmalıdır.
Sözde Başlık (Pseudo-Header) Mimarisi
TCP, UDP ve ICMPv6 sağlama toplamı hesaplanırken, paketin yanlış bir IP'ye veya protokole teslimini engellemek için IP katmanındaki Kaynak IP, Hedef IP, Protokol Numarası ve L4 Uzunluğu sanal bir Sözde Başlık olarak hesaplamaya dahil edilir (IPv4 için 12 bayt, IPv6 için 40 bayt).
8. Bütün Temel Ağ RFC’lerinin Kapsamlı Kataloğu
| RFC No | Başlık | Durum | Kapsam ve Kullanım |
|---|---|---|---|
| RFC 768 | User Datagram Protocol | Standart | 8 baytlık minimal UDP başlığı ve sözde başlık. |
| RFC 791 | Internet Protocol | Standart | IPv4 datagram başlığı, parçalama ve yönlendirme. |
| RFC 792 | Internet Control Message Protocol | Standart | ICMP hata ve kontrol iletileri. |
| RFC 826 | Ethernet Address Resolution Protocol | Standart | ARP paketi ve Ethernet iletim katmanı eşlemesi. |
| RFC 894 | Transmission of IP Datagrams over Ethernet | Standart | IP paketlerinin Ethernet II çerçevelerinde taşınması. |
| RFC 903 | Reverse Address Resolution Protocol | Standart | Disksiz terminallerin MAC'ten IP öğrenmesi (RARP). |
| RFC 951 | Bootstrap Protocol (BOOTP) | Standart | RARP'ın yerini alan UDP tabanlı açılış protokolü. |
| RFC 1035 | Domain Names - Implementation and Specification | Standart | DNS ileti başlığı, bayraklar ve kaynak kayıt formatı. |
| RFC 1071 | Computing the Internet Checksum | Bilgilendirme | 16-bit bire tümleyen sağlama toplamı algoritması. |
| RFC 1112 | Host Extensions for IP Multicasting | Standart | IPv4 multicast adresleme ve Multicast MAC haritalaması. |
| RFC 2131 | Dynamic Host Configuration Protocol | Öneri | Otomatik IP ve ağ parametresi dağıtımı (DHCPv4). |
| RFC 2474 | Definition of the Differentiated Services Field | Öneri | IPv4 ToS ve IPv6 Traffic Class alanında 6 bit DSCP. |
| RFC 2516 | A Method for Transmitting PPP Over Ethernet | Bilgilendirme | Ethernet üzerinde PPPoE oturumu açma standardı. |
| RFC 2606 | Reserved Top Level DNS Names | BCP | Belgelendirme TLD'leri (.example, .test, .invalid, .localhost). |
| RFC 3168 | Addition of Explicit Congestion Notification to IP | Öneri | IP ve TCP başlıklarında 2 bitlik açık tıkanıklık uyarısı (ECN). |
| RFC 3849 | IPv6 Address Prefix Reserved for Documentation | Bilgilendirme | IPv6 belgeleme adresi öneki (2001:db8::/32). |
| RFC 4443 | ICMPv6 for the IPv6 Specification | Standart | IPv6 kontrol ve hata iletileri (ICMPv6). |
| RFC 4861 | Neighbor Discovery for IPv6 (NDP) | Öneri | IPv6'da komşu keşfi, yönlendirici ilanı ve adres çözümleme. |
| RFC 5227 | IPv4 Address Conflict Detection | Öneri | ARP Probe ve Announcement ile adres çakışma tespiti. |
| RFC 5737 | IPv4 Address Blocks Reserved for Documentation | Bilgilendirme | IPv4 belgeleme blokları (192.0.2.0/24, 198.51.100.0/24). |
| RFC 8200 | Internet Protocol, Version 6 Specification | Standart | Sabit 40 sekizli IPv6 başlığı ve uzantı başlıkları. |
| RFC 8415 | Dynamic Host Configuration Protocol for IPv6 | Öneri | IPv6 dinamik yapılandırma protokolü (DHCPv6). |
| RFC 9293 | Transmission Control Protocol (TCP) | Standart | Modern TCP başlığı, durum makinesi ve kontrol bayrakları. |
| RFC 9542 | IANA Considerations for IEEE 802 Parameters | BCP | Belgelendirme MAC adresleri (00:00:5e:00:53:xx). |
9. Uçtan Uca Paket Analizleri ve Onaltılık (Hex) İncelemeler
Örnek 1: Ethernet Üzerinde ARP İsteği (42 Bayt + Dolgu)
0000 ff ff ff ff ff ff 00 00 5e 00 53 01 08 06 00 01
0010 08 00 06 04 00 01 00 00 5e 00 53 01 c0 00 02 01
0020 00 00 00 00 00 00 c0 00 02 02 00 00 00 00 00 00
0030 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00
ff:ff:ff:ff:ff:ff hedef yayın MAC adresidir. 08 06 EtherType alanıdır. 00 01 08 00 06 04 00 01 sırasıyla Ethernet donanımı, IPv4 protokolü, 6 bayt MAC, 4 bayt IP ve ARP İstek kodudur. c0 00 02 01 gönderen IP (192.0.2.1), c0 00 02 02 aranan hedef IP'dir (192.0.2.2).
Örnek 2: Ethernet + IPv4 + TCP SYN Paketi (54 Bayt)
0000 00 00 5e 00 53 02 00 00 5e 00 53 01 08 00 45 00
0010 00 28 4a 12 40 00 40 06 86 5e c0 00 02 01 c6 33
0020 64 07 c4 12 00 50 12 34 56 78 00 00 00 00 50 02
0030 72 10 d3 c4 00 00
08 00 IPv4 datagramıdır. 45 sürüm 4 ve 20 bayt IP başlığıdır. Protokol sekizlisi 06 (TCP)'dır. Kaynak IP 192.0.2.1, hedef IP 198.51.100.7'dir. TCP portları c4 12 (50194) ve 00 50 (80 HTTP)'dir. 12 34 56 78 başlangıç sıra numarasıdır (ISN). Kontrol baytındaki 02 yalnızca SYN bitinin 1 olduğunu doğrular.
10. Ağ Analizi ve Paket İnceleme Araçları Rehberi
Tel üzerindeki paketleri incelemek ve analiz etmek için standart konsol komutları:
# Canlı hatta Ethernet başlıkları ve tam onaltılık dökümle paket dinleme:
sudo tcpdump -i eth0 -e -XX -nn "arp or ip"
# Yalnızca TCP SYN paketlerini filtreleyerek izleme:
sudo tcpdump -i any -nn "tcp[tcpflags] & tcp-syn != 0 and port 80"
# Python Scapy ile bit düzeyinde Ethernet + IP + TCP paketi oluşturup basma:
# from scapy.all import Ether, IP, TCP, sendp
# p = Ether(dst="00:00:5e:00:53:02") / IP(dst="198.51.100.7") / TCP(dport=80, flags="S")
# sendp(p, iface="eth0")
11. Tüm Katmanlardaki Protokollerin Araştırması ve wire Genişleme Yol Haritası
wire sistemine yeni bir protokolün eklenebilmesi için resmi bir IETF RFC'sinde yayımlanmış olması, src/rfc.mjs tarafından doğrulanabilir bir ASCII başlık şemasına sahip olması ve deterministik olarak örnek bayt dizisi üretilebilmesi gerekir.
Katman Katman Aday Protokoller
| Katman | Aday Protokol | RFC | Başlık Boyutu | Değerlendirme ve Fizibilite |
|---|---|---|---|---|
| Bağlantı | PPPoE | RFC 2516 §4 | 6 sekizli | Çok Yüksek. Version, Type, Code, Session_ID, Length alanları. DSL ve fiber optik genişbant erişiminde evrenseldir. |
| Bağlantı | IEEE 802.1Q (VLAN) | RFC 3069 / IEEE | 4 sekizli | Yüksek. TPID (0x8100), PCP (3 bit), DEI (1 bit), VID (12 bit). Ethernet çerçevesine ek başlık olarak entegre edilebilir. |
| Bağlantı | RARP | RFC 903 | 28 sekizli | Yüksek. RFC 826 ARP ile birebir aynı yerleşimi paylaşır (op=3/4). |
| Ağ | IGMPv2 | RFC 2236 §2 | 8 sekizli | Çok Yüksek. Type (8), Max Resp Time (8), Checksum (16), Group Address (32). IP multicast ve IPTV için kritik; RFC 1071 sağlama toplamı kullanır. |
| Ağ | IPv6 Fragment | RFC 8200 §4.5 | 8 sekizli | Çok Yüksek. Next Header (8), Reserved (8), Fragment Offset (13), M Flag (1), Identification (32). Sabit 32 bit ızgaraya oturur. |
| Ağ | GRE | RFC 2784 §2.1 | 4 sekizli | Yüksek. Temel tünelleme başlığı (Flags/Reserved 16, Protocol Type 16). |
| Taşıma | SCTP | RFC 9260 §3 | 12 sekizli + chunk | Çok Yüksek. Source Port (16), Destination Port (16), Verification Tag (32), Checksum (32). Telekom altyapısı ve WebRTC için standarttır. |
| Uygulama | DHCPv4 / BOOTP | RFC 2131 §2 | 236 sekizli + seçenekler | Çok Yüksek. 32-bit ASCII şeması tamdır. Paket yakalamalarında en çok aranan ve incelenen protokoldür. |
| Uygulama | NTP | RFC 5905 §7.3 | 48 sekizli | Çok Yüksek. Sabit 384 bitlik şeması vardır; zaman senkronizasyonunun küresel standardıdır. |
Önerilen Uygulama Sıralaması
- 1. Faz (Hızlı Entegrasyon):
PPPoE (RFC 2516),IGMPv2 (RFC 2236)veNTP (RFC 5905)— Sabit boyutlu şemalar ve standart sağlama toplamları sayesinde altyapıya anında uyum sağlar. - 2. Faz (Temel Altyapı):
DHCPv4 (RFC 2131),SCTP (RFC 9260)veIPv6 Fragment Header (RFC 8200)— Eğitsel değeri yüksek, genişletilmiş başlıklar. - 3. Faz (Tünelleme ve Güvenlik):
GRE (RFC 2784),IPsec AH (RFC 4302)veDHCPv6 (RFC 8415).